Ngày cầu nguyện cho toàn thể anh chị em đã qua đời trong Gia đình Đa Minh – 8 tháng 11
1. Một gia đình không quên những người đã đi trước
Có một điều rất đẹp trong truyền thống của Dòng Đa Minh: chúng ta không chỉ nhớ đến nhau khi còn sống, mà vẫn tiếp tục nhớ đến nhau khi một người đã hoàn tất cuộc hành trình trần thế. Ngày 8 tháng 11 hằng năm là một diễn tả đặc biệt của truyền thống ấy. Trong ngày này, toàn thể Gia đình Đa Minh cùng hướng lòng về những anh chị em đã qua đời, để tưởng nhớ, tri ân và cầu nguyện cho họ. Đó không đơn thuần là một ngày tưởng niệm những người thuộc về quá khứ, nhưng là dịp để chúng ta cảm nhận sâu xa hơn mối dây hiệp thông nối kết những người đang sống với những người đã ra đi trong niềm tin vào Chúa Kitô phục sinh.
Thật ý nghĩa khi lịch phụng vụ riêng của Dòng đặt ngày cầu nguyện cho những người đã qua đời ngay sau ngày mừng kính toàn thể các thánh Đa Minh. Ngày 7 tháng 11, chúng ta vui mừng chiêm ngắm những anh chị em đã đạt tới vinh quang thiên quốc. Đó là những vị thánh được Hội Thánh tuyên phong, nhưng cũng bao gồm biết bao người đã sống thánh thiện trong âm thầm, không được thế gian biết đến. Sang ngày 8 tháng 11, niềm vui ấy chuyển thành lời cầu nguyện tha thiết cho những anh chị em đã hoàn tất cuộc đời dương thế và đang được phó thác cho lòng thương xót của Thiên Chúa. Hai ngày lễ, hai tâm tình, nhưng cùng diễn tả một mầu nhiệm: Gia đình Đa Minh là một cộng đoàn hiệp thông trong Đức Kitô, vượt qua những giới hạn của thời gian và sự chết.
Trong một bài suy tư về ngày này, cha Pius Pietrzyk, O.P., thuộc Tỉnh dòng Thánh Giuse tại Hoa Kỳ, nhắc đến một cách nói vừa dí dỏm vừa sâu sắc: Dòng Đa Minh là một Dòng mà người ta muốn được chết trong đó. Thoạt nghe, câu nói có vẻ lạ lùng. Người ta thường mong được sống lâu, sống khỏe, sống hạnh phúc, chứ có mấy ai nghĩ đến chuyện được chết trong một cộng đoàn nào đó! Nhưng đằng sau cách nói ấy là một niềm an ủi lớn lao: người Đa Minh biết rằng, khi mình qua đời, sẽ có những anh chị em tiếp tục cầu nguyện cho mình. Những lời cầu nguyện ấy không dừng lại sau tang lễ, sau ngày giỗ đầu, nhưng được duy trì trong nhịp sống của Dòng, qua các Thánh lễ, các giờ kinh và đặc biệt trong ngày tưởng niệm hằng năm.
Đó là một nét đẹp của tình huynh đệ. Khi còn sống, chúng ta cùng chia sẻ niềm vui, gánh nặng, công việc và sứ vụ. Khi một người qua đời, chúng ta không còn có thể gặp gỡ, trò chuyện hay cùng nhau làm việc như trước, nhưng vẫn có thể làm cho nhau một điều rất quý giá: cầu nguyện. Trong đức tin, đó không phải là một nghĩa cử tượng trưng, nhưng là một hành vi yêu thương thực sự. Bởi lẽ, nếu tình yêu bắt nguồn từ Thiên Chúa, thì cái chết không thể hoàn toàn cắt đứt tình yêu ấy.
2. Những cuộc đời âm thầm làm nên lịch sử Dòng
Khi nhìn lại lịch sử hơn tám thế kỷ của Dòng Đa Minh, chúng ta dễ nhớ đến những khuôn mặt lớn: thánh Đa Minh, thánh Tôma Aquinô, thánh Catarina Siena, thánh Martinô de Porres, thánh Rosa Lima, cùng biết bao vị thánh, chân phước, nhà giảng thuyết, thần học gia và những chứng nhân đức tin. Những con người ấy đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong đời sống Hội Thánh và lịch sử Dòng. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở những khuôn mặt nổi bật, chúng ta có thể quên rằng lịch sử Dòng còn được làm nên bởi vô số những cuộc đời bình dị, âm thầm và không tên tuổi.
Đó là những anh em đã dành cả cuộc đời cho việc giảng thuyết, giải tội, dạy học, phục vụ các cộng đoàn nhỏ bé; những tu huynh âm thầm lao động, chăm sóc nhà cửa, vườn tược, bếp núc, để anh em có điều kiện thi hành sứ vụ; những nữ đan sĩ sống sau bức tường đan viện, ngày đêm cầu nguyện cho Hội Thánh và cho những người đang loan báo Tin Mừng; những nữ tu miệt mài trong các lớp học, bệnh viện, cơ sở bác ái và những vùng truyền giáo xa xôi; những giáo dân Đa Minh trung thành với đời sống gia đình, nghề nghiệp và bổn phận xã hội, đồng thời cố gắng làm chứng cho Tin Mừng giữa đời thường. Có những người đã thực hiện những công trình lớn lao, nhưng cũng có những người dường như chẳng để lại điều gì đáng kể ngoài một đời sống trung tín.
Thế nhưng, trước mặt Thiên Chúa, giá trị của một cuộc đời không được đo bằng những thành tích người ta ghi nhận, mà bằng tình yêu đã được trao ban. Một người nữ tu âm thầm chăm sóc bệnh nhân suốt nhiều năm có thể không để lại một công trình nào mang tên mình, nhưng đã gieo vào lòng bao người những hạt giống của lòng thương xót. Một người giáo dân Đa Minh sống khiêm tốn, trung thành với kinh nguyện và bổn phận gia đình, có thể chẳng bao giờ được nhắc đến trong những trang sử của Dòng, nhưng chính đời sống ấy đã làm cho linh đạo Đa Minh bén rễ giữa lòng thế giới. Một người anh em cao tuổi, không còn đủ sức giảng thuyết hay hoạt động, nhưng vẫn kiên trì cầu nguyện cho sứ vụ của Dòng, cũng đang góp phần vào công cuộc loan báo Tin Mừng theo một cách thức âm thầm mà sâu xa.
Đặc biệt, khi nhìn lại lịch sử Gia đình Đa Minh tại Việt Nam, chúng ta càng có nhiều lý do để biết ơn. Biết bao thế hệ đã đi qua những giai đoạn khó khăn, những cuộc đổi thay của thời cuộc, những thiếu thốn về nhân sự và phương tiện, nhưng vẫn cố gắng gìn giữ ngọn lửa đức tin và tinh thần Đa Minh. Có những người đã phải rời bỏ cộng đoàn quen thuộc, có những người sống trong những hoàn cảnh rất hạn chế, có những người không còn điều kiện thi hành sứ vụ như mong muốn, nhưng vẫn trung thành với ơn gọi. Nhờ sự bền bỉ của những con người ấy mà hôm nay chúng ta còn được thừa hưởng một gia sản thiêng liêng phong phú.
Ngày 8 tháng 11 mời gọi chúng ta nhớ đến tất cả, không phân biệt những người nổi tiếng hay vô danh, những người đã giữ trách nhiệm lớn hay chỉ đảm nhận những công việc rất bình thường. Trong gia đình của Thiên Chúa, không ai bị lãng quên. Những điều tốt đẹp đã được thực hiện trong âm thầm vẫn còn sinh hoa trái, ngay cả khi người gieo giống đã không còn hiện diện giữa chúng ta.
Có lẽ mỗi người trong Gia đình Đa Minh đều có thể nhớ đến một vài khuôn mặt cụ thể: một người thầy đã hướng dẫn mình những bước đầu trong ơn gọi, một người anh em đã nâng đỡ mình lúc khó khăn, một nữ tu đã tận tình phục vụ, một thành viên huynh đoàn đã sống đức tin cách gương mẫu, một người đã âm thầm cầu nguyện và khích lệ mình. Có những người chúng ta chỉ gặp một thời gian ngắn, nhưng ảnh hưởng của họ vẫn còn ở lại rất lâu. Tưởng nhớ họ không chỉ là nhìn về những kỷ niệm đẹp, mà còn là nhận ra rằng chính cuộc đời mình đã được hình thành và nâng đỡ bởi tình yêu, sự hy sinh và lòng trung thành của biết bao người đi trước.
3. Tình huynh đệ mạnh hơn sự chết
Trong Tin Mừng, Chúa Giêsu nói với các môn đệ: “Trong nhà Cha Thầy, có nhiều chỗ ở” (Ga 14,2). Lời ấy mở ra một chân trời hy vọng cho tất cả những ai tin vào Người. Cuộc đời con người không khép lại trong nấm mồ, nhưng được mời gọi bước vào sự sống viên mãn nơi Thiên Chúa. Chính Chúa Giêsu, Đấng đã đi qua cái chết và sống lại, là nền tảng cho niềm hy vọng ấy. Người không hứa rằng chúng ta sẽ không phải chết, nhưng hứa rằng sự chết không phải là tiếng nói cuối cùng của cuộc đời.
Trong bài giảng nhân dịp tưởng niệm những người đã qua đời của Dòng tại Rôma, cha Bề trên Tổng quyền Gerard Francisco Timoner III nhấn mạnh đến ý nghĩa của việc cầu nguyện cho anh chị em đã khuất như một hành vi bác ái huynh đệ và một lời tuyên xưng đức tin vào sự phục sinh. Chúng ta cầu nguyện không phải vì không chấp nhận được sự ra đi của họ, nhưng vì tin rằng họ vẫn sống trong tương quan với Thiên Chúa và với chúng ta. Lời cầu nguyện trở thành một cách thế tiếp tục yêu thương, khi những hình thức gặp gỡ và chăm sóc thông thường không còn thực hiện được nữa.
Đức tin Công giáo gọi thực tại ấy là mầu nhiệm các thánh thông công. Những người đang sống trên trần gian, những người đang được thanh luyện và những người đã hưởng vinh quang thiên quốc không phải là những cộng đoàn hoàn toàn tách biệt, nhưng cùng thuộc về một Thân Thể duy nhất là Đức Kitô. Vì thế, khi cầu nguyện cho người đã qua đời, chúng ta không nói với một quá khứ đã khép lại, nhưng tham dự vào một mối hiệp thông vẫn đang sống động trong Thiên Chúa.
Trong truyền thống Đa Minh, ý thức ấy được thể hiện qua những thực hành rất cụ thể. Việc đọc Thánh vịnh 129, thường được gọi bằng những lời mở đầu Latinh De profundis, đã trở thành một lời kinh quen thuộc để cầu nguyện cho người đã khuất: “Từ vực thẳm, con kêu lên Ngài, lạy Chúa; muôn lạy Chúa, xin Ngài nghe tiếng con” (Tv 129,1-2). Đây là tiếng kêu của con người nhận biết sự yếu đuối và tội lỗi của mình, nhưng đồng thời đặt trọn niềm cậy trông vào lòng thương xót của Thiên Chúa. Thánh vịnh kết thúc bằng một lời tuyên xưng đầy hy vọng: “Bởi Chúa luôn từ ái một niềm, ơn cứu chuộc nơi Người chan chứa” (Tv 129,7).
Thật đẹp khi một cộng đoàn cùng cất lên lời kinh ấy để cầu nguyện cho những người đã đi trước. Chúng ta không biết hết những gì đã diễn ra trong tâm hồn họ, không biết tất cả những cuộc chiến đấu âm thầm, những yếu đuối, những lỗi lầm hay những cố gắng mà họ đã trải qua. Chúng ta cũng không có quyền tự đặt mình vào vị trí phán xét cuộc đời của họ. Điều chúng ta có thể làm, và cần làm, là phó thác họ cho lòng thương xót của Thiên Chúa, Đấng thấu suốt mọi sự và yêu thương con người hơn chính chúng ta có thể tưởng tượng.
Điều này cũng giúp chúng ta hiểu đúng hơn về sự thánh thiện. Những người đã qua đời trong Gia đình Đa Minh không phải tất cả đều là những con người hoàn hảo. Họ cũng từng có những giới hạn, những khác biệt, những lần hiểu lầm nhau, thậm chí những sai lầm làm người khác đau lòng. Nhưng chính vì thế mà lời cầu nguyện của chúng ta càng có ý nghĩa. Chúng ta không chỉ cầu nguyện cho những người mình yêu mến và kính trọng, mà còn cho cả những người từng khiến mình buồn phiền, những người mình chưa hiểu hết, hoặc những người mà khi còn sống, mình chưa có cơ hội hòa giải.
Biết đâu ngày cầu nguyện cho người đã qua đời cũng là dịp để những người đang sống học cách tha thứ. Trước sự chết, nhiều điều từng khiến chúng ta tranh cãi bỗng trở nên nhỏ bé. Những khác biệt về tính tình, quan điểm, cách làm việc hay trách nhiệm không còn quan trọng bằng sự thật căn bản: tất cả chúng ta đều là những con người cần được Thiên Chúa xót thương. Khi cầu nguyện cho một người đã qua đời, chúng ta cũng được mời gọi buông bỏ những điều còn nặng lòng, để tình huynh đệ được thanh luyện và trở nên trong sáng hơn.
Trong bài suy niệm Mặc lấy Đức Kitô, cha Bề trên Tổng quyền gợi lại căn tính sâu xa của người Kitô hữu: chúng ta thuộc về Đức Kitô. Những gì thuộc về địa vị, chức vụ, danh tiếng hay thành công đều chỉ có giá trị tương đối và sẽ qua đi. Điều còn lại là mối tương quan của chúng ta với Người. Đối với người Đa Minh, điều ấy nhắc nhở rằng ơn gọi không chỉ là những công việc chúng ta thực hiện, nhưng trước hết là một đời sống được gắn bó với Chúa Giêsu, Đấng đã gọi chúng ta bước theo Người.
Một ngày kia, tất cả chúng ta cũng sẽ rời khỏi những công việc đang đảm nhận, những cộng đoàn quen thuộc và những người mình yêu thương. Những cuốn sách đã viết, những bài giảng đã nói, những công trình đã xây dựng, những trách nhiệm đã chu toàn rồi cũng sẽ được trao lại cho người khác. Nhưng nếu trong tất cả những điều ấy, chúng ta đã thực sự yêu mến Chúa và yêu thương anh chị em, thì không điều gì tốt đẹp bị mất đi trước mặt Thiên Chúa.
4. Tiếp nối gia sản của những người đi trước
Ngày cầu nguyện cho những người đã qua đời không chỉ hướng chúng ta về quá khứ hay về thế giới mai sau, mà còn đặt ra một câu hỏi rất cụ thể cho hiện tại: chúng ta đang sống thế nào với gia sản mà những người đi trước đã trao lại?
Gia đình Đa Minh không phải là một thực tại đã hoàn thành, nhưng là một lịch sử đang tiếp diễn. Mỗi thế hệ đón nhận một gia sản, sống gia sản ấy trong hoàn cảnh của mình, rồi trao lại cho thế hệ tiếp theo. Những người đi trước đã làm phần việc của họ, với tất cả khả năng, giới hạn và những điều kiện lịch sử cụ thể. Hôm nay đến lượt chúng ta. Chúng ta không được mời gọi chỉ lặp lại những gì họ đã làm, nhưng tiếp nối tinh thần đã thúc đẩy họ: lòng yêu mến chân lý, đời sống cầu nguyện, tình huynh đệ và nhiệt tâm loan báo Tin Mừng.
Trong đời sống của Gia đình Đa Minh, sự tiếp nối ấy có nhiều hình thức. Đối với anh em tu sĩ, đó là nỗ lực làm cho đời sống cộng đoàn thực sự trở thành nơi nâng đỡ nhau trong ơn gọi và sứ vụ. Đối với các nữ đan sĩ, đó là sự trung thành với đời sống chiêm niệm, để lời cầu nguyện tiếp tục nuôi dưỡng công cuộc giảng thuyết của Dòng. Đối với các nữ tu hoạt động, đó là việc đem ánh sáng Tin Mừng đến những môi trường giáo dục, bác ái và phục vụ. Đối với giáo dân Đa Minh, đó là sống tinh thần thánh Đa Minh giữa gia đình, nghề nghiệp và xã hội, làm chứng cho chân lý bằng một đời sống ngay thẳng, nhân ái và đầy hy vọng.
Tất cả những hình thức ấy, tuy khác nhau, đều gặp nhau trong một sứ mạng chung: tiếp tục làm cho Tin Mừng được loan báo bằng lời nói và bằng chính cuộc đời.
Có một điều đáng suy nghĩ: chúng ta thường dành nhiều công sức để gìn giữ những di sản vật chất của người đi trước, như nhà cửa, cơ sở, sách vở, hình ảnh hay những kỷ vật. Đó là những việc cần thiết và đáng trân trọng. Nhưng di sản quý giá nhất không nằm ở những gì có thể nhìn thấy hoặc cầm nắm. Di sản ấy là tinh thần, là niềm tin, là tình yêu và là lòng trung thành với ơn gọi. Một cộng đoàn có thể giữ được những công trình rất đẹp, nhưng nếu đánh mất tình huynh đệ, tinh thần cầu nguyện và lòng nhiệt thành tông đồ, thì gia sản thiêng liêng của những người đi trước cũng đang dần bị mai một.
Ngược lại, một cộng đoàn dù nhỏ bé, thiếu thốn và ít được biết đến, nhưng vẫn sống chân thành với nhau, cùng nhau cầu nguyện, học hỏi và phục vụ, thì đang tiếp nối một cách sống động tinh thần của thánh Đa Minh. Bởi lẽ, điều làm nên sức sống của Dòng không phải trước hết là số lượng thành viên hay những công trình lớn lao, nhưng là sự hiện diện của Chúa Giêsu giữa những con người cùng nhau tìm kiếm chân lý và loan báo Tin Mừng.
Ngày 8 tháng 11 cũng nhắc chúng ta về một trách nhiệm rất gần gũi: hãy biết trân trọng những người đang sống bên cạnh mình, trước khi chỉ còn có thể tưởng nhớ họ. Đôi khi chúng ta dễ dàng ca ngợi những người đã qua đời, nhưng lại thiếu kiên nhẫn với những người đang cùng sống và làm việc. Chúng ta có thể xúc động khi nghe kể về những hy sinh của các thế hệ trước, nhưng lại ít nhận ra những hy sinh âm thầm của người anh em, người chị em ngay bên cạnh. Chúng ta có thể dành những lời rất đẹp để tưởng nhớ một người đã khuất, nhưng khi họ còn sống, lại chưa từng nói với họ một lời cảm ơn.
Có lẽ một trong những cách tốt nhất để tưởng nhớ những người đã qua đời là học cách yêu thương những người đang sống. Nếu hôm nay chúng ta biết lắng nghe nhau hơn, biết cảm thông với những giới hạn của nhau, biết nâng đỡ những người yếu đuối, biết trân trọng những người già cả và những người âm thầm phục vụ, thì chúng ta đang làm cho tình huynh đệ Đa Minh trở nên chân thực. Và khi một ngày nào đó phải chia tay nhau, chúng ta sẽ ít phải tiếc nuối vì những lời yêu thương chưa kịp nói, những cử chỉ hòa giải chưa kịp thực hiện.
5. Một ngày kia, chúng ta cũng sẽ được nhớ đến
Khi cầu nguyện cho những người đã qua đời, chúng ta cũng được mời gọi nghĩ đến ngày chính mình sẽ hoàn tất cuộc hành trình trần thế. Đó không phải là một suy nghĩ bi quan, nhưng là một cách nhìn cuộc sống trong ánh sáng của niềm hy vọng Kitô giáo.
Một ngày kia, tên của chúng ta cũng sẽ được nhắc đến trong những lời cầu nguyện của Gia đình Đa Minh. Những người đang cùng sống và làm việc với chúng ta hôm nay có thể sẽ là những người cầu nguyện cho chúng ta ngày ấy. Và rồi đến lượt họ, những thế hệ khác sẽ tiếp tục cầu nguyện. Cứ như thế, qua dòng thời gian, tình huynh đệ được nối dài bằng những lời kinh, bằng lòng biết ơn và bằng niềm tin vào sự sống đời đời.
Nhưng điều quan trọng không phải là sau khi qua đời, chúng ta sẽ được nhớ đến nhiều hay ít, được kể lại bằng những lời ca ngợi nào, hoặc để lại bao nhiêu công trình. Điều quan trọng hơn là khi đứng trước mặt Thiên Chúa, chúng ta có thể thưa với Người rằng mình đã cố gắng sống trung thành với tình yêu và ơn gọi đã lãnh nhận.
Thánh Phaolô viết: “Nếu chúng ta cùng chết với Đức Kitô, chúng ta cũng sẽ cùng sống với Người” (2 Tm 2,11). Đó là nền tảng sâu xa của niềm hy vọng. Chúng ta không đặt niềm tin vào những thành tích của mình, nhưng vào tình yêu cứu độ của Chúa Giêsu. Người đã đi trước chúng ta qua con đường thập giá và phục sinh. Người cũng đang chờ đón chúng ta trong nhà Cha, nơi không còn chia ly, đau khổ và nước mắt.
Trong ánh sáng ấy, ngày 8 tháng 11 không phải là một ngày buồn. Dĩ nhiên, khi nhớ đến những người đã ra đi, lòng chúng ta không tránh khỏi những xúc động và tiếc thương. Có những khuôn mặt, những giọng nói, những kỷ niệm vẫn còn rất gần gũi. Có những sự ra đi để lại khoảng trống không dễ lấp đầy. Nhưng nỗi buồn của người Kitô hữu không phải là nỗi buồn tuyệt vọng. Chúng ta thương nhớ, nhưng vẫn hy vọng; chúng ta cầu nguyện, nhưng cũng tạ ơn; chúng ta nhìn về những nấm mồ, nhưng đồng thời hướng lòng về sự phục sinh.
Hôm nay, khi tưởng nhớ tất cả những anh chị em đã qua đời trong Gia đình Đa Minh, chúng ta muốn nói lên lòng biết ơn đối với những gì họ đã sống, đã làm và đã trao lại. Chúng ta cũng muốn phó thác cho lòng thương xót của Chúa tất cả những giới hạn và yếu đuối của họ. Và hơn hết, chúng ta muốn làm mới lại nơi mình ý thức thuộc về một gia đình thiêng liêng, nơi không ai chỉ sống cho riêng mình và cũng không ai bị bỏ quên khi đã ra đi.
Tình huynh đệ Đa Minh bắt đầu từ lời mời gọi cùng nhau bước theo Chúa Giêsu, được nuôi dưỡng bằng đời sống cầu nguyện, học hỏi và giảng thuyết, được thử thách qua những giới hạn của cuộc sống chung, nhưng không chấm dứt trước sự chết. Bởi vì Đấng quy tụ chúng ta là Chúa Kitô, Đấng đã chiến thắng sự chết và mở ra cho nhân loại con đường dẫn đến sự sống đời đời.
Xin cho ngày tưởng niệm hôm nay không chỉ là dịp để chúng ta nhớ đến những người đã đi trước, nhưng còn là cơ hội để sống sâu sắc hơn tình huynh đệ với những người đang đồng hành. Xin cho chúng ta biết tiếp nối những điều tốt đẹp đã lãnh nhận, biết gìn giữ ngọn lửa đức tin và lòng nhiệt thành tông đồ, để một ngày kia, khi hoàn tất cuộc hành trình, chúng ta cũng được sum họp với tất cả anh chị em trong niềm vui bất tận của nhà Cha.
Và trong khi chờ đợi ngày ấy, chúng ta tiếp tục cầu nguyện cho nhau, bởi vì trong Gia đình Đa Minh, tình huynh đệ không dừng lại ở nấm mồ, nhưng được hoàn tất trong sự hiệp thông vĩnh cửu với Thiên Chúa.
Lạy Chúa Giêsu, Đấng là sự sống lại và là sự sống, hôm nay chúng con phó thác cho lòng thương xót của Chúa tất cả những anh chị em đã qua đời trong Gia đình Đa Minh. Xin đón nhận những hy sinh, những cố gắng và những việc lành họ đã thực hiện. Xin tha thứ những thiếu sót và thanh luyện những gì còn bất toàn nơi họ, để tất cả được hưởng ánh sáng và bình an trong nhà Cha. Xin cũng dạy chúng con, những người đang tiếp tục cuộc hành trình, biết sống xứng đáng với gia sản thiêng liêng đã lãnh nhận, biết yêu thương nhau khi còn có thể, và trung thành với ơn gọi cho đến ngày được gặp lại nhau trong Nước Chúa. Amen.
