Hai Mối Quan Ngại Về Mặt Luân Lý Đối Với Trí Tuệ Nhân Tạo

Ảnh minh họa của Alexander Korte từ Unsplash.

Như chúng ta đều biết, trong vài năm qua, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành chủ đề được bàn luận không ngừng. Người ta lo ngại về AI trên phương diện kinh tế, xã hội và chính sách công. Tuy nhiên, điều thường bị bỏ qua chính là góc nhìn luân lý. Trong bài viết này, tôi sẽ nêu bật những vấn đề luân lý chính mà AI dường như đang đặt ra.

Mối đe dọa đối với các mối tương quan giữa con người

Trước hết, các chatbot AI đặt con người trước một nguy cơ lớn. Chúng ta được tạo dựng để sống trong sự hiệp thông với người khác và giúp đỡ họ vì lòng bác ái. Thế nhưng, các chatbot AI có thể làm suy yếu hoặc phá hủy những mối tương quan xã hội của chúng ta, bởi chúng mô phỏng các cuộc trò chuyện nhưng dĩ nhiên không phải là những con người thực sự được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa. Các chatbot AI được thiết kế để trò chuyện như thể chúng là con người, đồng thời liên tục điều chỉnh theo những mong muốn và kỳ vọng của người sử dụng đối với chúng. Vì thế, có thể nói, cuối cùng chúng trở thành những “người trò chuyện” giỏi một cách giả tạo.

Cũng giống như mạng xã hội, chúng được thiết kế để thu hút và giữ chân sự chú ý của chúng ta. Vì lý do này, con người có thể thay thế tình bạn đích thực với con những con người thật với nhau (những con người đầy tội lỗi và cần sự giúp đỡ của chúng ta vào những lúc không thích hợp, và đôi khi khiến chúng ta tức giận) bằng những người bạn AI đồng hành, những người sẽ luôn đồng tình với họ và có thể bật tắt chỉ bằng một cú chạm. Điều này dẫn đến sự cô đơn và ngăn cản chúng ta giúp đỡ cũng như yêu thương những người bạn thực sự. Một người cha dành cả ngày trò chuyện với AI thay vì trò chuyện với vợ con mình là một người cha không tốt…

Vấn đề không nằm ở việc chúng ta sử dụng AI để tìm kiếm thông tin về vấn đề gì đó, hay cung cấp công thức làm bánh quy, hoặc thậm chí chỉnh sửa email hay các bản tóm tắt. Vấn đề xuất hiện khi chúng ta thay thế sự tương tác và trò chuyện giữa người với người bằng một hệ thống AI không có sự sống. Điều này không chỉ làm băng hoại chính chúng ta và khiến chúng ta bị cô lập, mà còn ngăn cản chúng ta chu toàn những bổn phận đối với tha nhân.

Mối đe dọa kinh tế đối với lực lượng lao động

Vấn đề thứ hai mà tôi muốn nhấn mạnh đã được đề cập trong thông điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Đó là AI đe dọa gây ra những xáo trộn lớn cho nền kinh tế và khiến nhiều người mất việc làm. Đây không chỉ là một vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề luân lý liên quan đến công bằng. Chắc chắn, AI mang lại nhiều lợi ích tiềm năng cho nền kinh tế và những người tham gia vào nền kinh tế ấy. Tuy nhiên, một trong những nỗi lo lớn của nhiều người là AI sẽ lấy mất công việc của họ, khiến họ rơi vào cảnh không còn phương kế sinh nhai. Đây là một vấn đề luân lý. Sa thải nhân viên chỉ để gia tăng lợi nhuận là một điều xấu nghiêm trọng về mặt luân lý, bởi hành động ấy đặt lợi nhuận lên trên con người.

Nền kinh tế được tạo ra để phục vụ con người, chứ không phải ngược lại. Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã khôn ngoan khẳng định: “Việc theo đuổi lợi nhuận lớn hơn không thể biện minh cho những quyết định hy sinh việc làm một cách có hệ thống, bởi vì con người là cùng đích chứ không phải phương tiện, và trật tự kinh tế phải luôn đặt dưới phẩm giá con người cũng như công ích.” (Magnifica Humanitas, số 152).

Một số người đáp lại mối quan ngại này bằng cách lưu ý rằng AI có thể được sử dụng để tăng cường năng lực lao động của con người, qua đó giúp một người có thể đảm nhận công việc của năm mươi người – giờ đây, một cá nhân có thể tự mình điều hành doanh nghiệp riêng. Về cơ bản, người ta khuyên chúng ta hãy trở thành những nhà khởi nghiệp và tận dụng AI để kiếm tiền. Vấn đề của cách trả lời này là nó bỏ quên một nửa dân số. Đúng là tất cả chúng ta đều biết AI sẽ giúp một số người kiếm được rất nhiều tiền. Đó thường là những người đặc biệt thông minh, có năng suất cao và có tinh thần khởi nghiệp. Nhưng điều chúng ta cần quan tâm chính là những người có năng lực dưới mức trung bình (tức một nửa dân số), những người có thể không được ban tặng những tài năng đặc biệt cần thiết để biết cách tận dụng AI.

Học thuyết xã hội Công giáo dạy chúng ta rằng phải quan tâm đến những người túng thiếu nhất và thiếu sự giúp đỡ nhất. Trong vấn đề AI có khả năng gây ra tình trạng thất nghiệp hàng loạt này, chính những người ấy là những người có công việc bị đe dọa nhiều nhất. Một người vốn đã biết sử dụng AI để điều hành hai doanh nghiệp thì chưa bao giờ thực sự đứng trước nguy cơ nghiêm trọng bị AI thay thế công việc – người ấy có đủ khả năng xoay xở và thích ứng. Nhưng nhiều người khác không có những năng lực tương tự và cũng không đủ khả năng làm được điều đó. Những người này không phải là những kẻ lười biếng; đơn giản là họ có những tài năng và hoàn cảnh khác nhau.

Mối quan ngại luân lý về AI mà bài viết này nêu bật chính là vấn đề công bằng đối với tha nhân, đặc biệt là những người có thể không sở hữu tài năng nổi trội nhất. Nền kinh tế phải được tổ chức nhằm phục vụ nhân loại và giúp đỡ những người bình thường, chứ không chỉ phục vụ người giàu có, quyền lực hoặc tài năng. Đây vừa là vấn đề công bằng, vừa là đòi hỏi của đức ái Kitô giáo. Nếu chúng ta chỉ nghĩ đến những cách thức hỗ trợ những người có tinh thần làm việc và năng lực vượt trội, thì chúng ta sẽ bỏ mặc những người dễ bị tổn thương nhất.

Điều này không có nghĩa là các công ty phải chấp nhận tụt hậu so với những đối thủ cạnh tranh áp dụng AI một cách toàn diện. Nhưng điều đó có nghĩa là chúng ta cần nghiêm túc suy nghĩ xem có thể giao những công việc nào khác cho những người sẽ bị AI thay thế. Lý tưởng nhất là chúng ta đã có sẵn những công việc khác dành cho những người này trước khi công việc hiện tại của họ thực sự bị AI thay thế. Đây là một bổn phận luân lý mà các nhà tuyển dụng và các chính trị gia cần phải nghiêm túc nhìn nhận.

Tác giả: Matthew McKenna – Từ: Catholic Exchange (18/11/2026)

Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên

Nguồn: giaophanvinhlong.net