175 Năm Thiết Lập Miền Truyền Giáo Tây Nguyên (1851-2026)
175 Năm Thiết Lập Miền Truyền Giáo Tây Nguyên (1851-2026)
Ngày 14 tháng 11 hằng năm Giáo phận Kon Tum mừng lễ “Giỗ Tổ” – ngày Đức Cha Stêphanô Cuênot Thể, Đại diện Tông tòa Đông Đàng Trong chết rũ tù tại Bình Định năm 1861.
Ngược dòng lịch sử, vào nửa đầu thế kỷ 19, trong thời kỳ bắt đạo gắt gao, từ nơi hầm trú ở Gò Thị, Bình Định, Đức Cha Cuênot Thể nghĩ đến một miền đất yên ổn bên kia những dãy núi xa xa về phía Tây, nơi đó có thể sẽ là nơi trú ẩn chắc chắn trong những lúc gặp khủng hoảng cấm cách, và cũng có thể thiết lập một chủng viện để đào tạo chủng sinh hướng đến chức linh mục. Sau nhiều lần gửi người thăm dò vùng Tây Nguyên nhưng đều thất bại, vào năm 1848, Đức Cha sai thầy phó tế Phanxicô Do, quen gọi là thầy Sáu Do mở đường qua ngả An Khê, và đã thành công. Từ đó các vị thừa sai được thầy Sáu Do hướng dẫn đã âm thầm tiến lên vùng Kontum. Năm 1851, nhờ ơn Chúa quan phòng Đức Cha Cuênot đã thiết lập 4 trung tâm truyền giáo đầu tiên cho người bản xứ Bahnar, Jơlơng, Rơngao, Xêđang, Jarai, mà thời đó gọi chung là Miền Truyền Giáo Bahnar (La Mission des Bahnars), hay còn gọi là Miền Truyền Giáo Xứ Thượng (La Mission des Pays Mois), sau này là Miền Truyền Giáo Tây Nguyên, qua thời gian phát triển thành Giáo phận Kon Tum ngày nay.
Các linh mục người Việt cùng với các thừa sai người Pháp ngày càng tích cực dấn thân, chung sức xây dựng và phát triển nhiều cộng đoàn tín hữu. Theo thời gian, những cộng đoàn này hình thành các địa sở, trong đó có nhiều nơi vẫn hiện diện cho đến ngày nay. Trải qua biết bao hy sinh, gian khổ, thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và cả máu của các vị thừa sai, công cuộc truyền giáo trên vùng đất Tây Nguyên đã đạt được những thành quả đáng kể và không ngừng phát triển. Đến năm 1913, Phố Đạo Kon Tum đã định hình khá hoàn chỉnh; ngôi nhà thờ trung tâm cũng được tái thiết hoàn toàn bằng gỗ quý, trở thành tiền thân của Nhà thờ Chính Tòa Giáo phận Kon Tum sau này. Cũng trong năm ấy, tỉnh Kon Tum chính thức được thành lập, vào ngày 09/02/1913.
Nhà Thờ Chính Tòa Giáo phận Kon Tum
Năm 1932, Tòa Thánh chính thức thiết lập Địa phận Tông tòa Kon Tum, tách ra từ Địa phận Tông tòa Qui Nhơn. Vị Đại diện Tông tòa tiên khởi là Đức Cha Martial Jannin Phước (1933–1940). Dưới sự coi sóc của ngài, năm 1933, Chủng viện Thừa sai Kon Tum chính thức được xây dựng, trở thành nơi đào tạo các thế hệ chủng sinh và linh mục phục vụ Giáo phận. Ngôi nhà chủng viện này vẫn còn được bảo tồn khá nguyên vẹn cho đến ngày nay.
Chủng viện Thừa sai Kon Tum
Kế nhiệm Đức Cha Martial Jannin Phước là Đức Cha Gioan Liévin Sion Khâm (1942–1951), rồi đến Đức Cha Phaolô Léon Seitz Kim, vị Đại diện Tông tòa từ năm 1952 đến 1960 và là Giám mục Chính tòa đầu tiên của Giáo phận từ năm 1960 đến 1975. Đến năm 1975, Đức Cha Phaolô Léon Seitz Kim cùng các thừa sai ngoại quốc buộc phải rời Việt Nam, khép lại một chặng đường hiện diện và phục vụ lâu dài của Hội Thừa sai Paris tại Kon Tum cũng như trên toàn Việt Nam.
Các Giám mục Chính tòa Giáo phận Kon Tum từ năm 1975 đến nay:
– Đức Cha Alexis Phạm Văn Lộc (1975–1995).
– Đức Cha Phêrô Trần Thanh Chung (1995–2003).
– Đức Cha Micae Hoàng Đức Oanh (2003–2015).
– Đức Cha Aloisiô Nguyễn Hùng Vị (2015–nay).
175 năm chưa phải là một chặng đường quá dài trong lịch sử hình thành và phát triển của một Giáo phận, nhất là khi so với gần 500 năm Tin Mừng được loan báo trên đất Việt (1533), hay hơn 400 năm truyền giáo tại Nước Mặn – Giáo phận Qui Nhơn (1618), nhưng khi nhìn lại những đổi thay và bước phát triển vượt bậc của vùng Tây Nguyên, trải rộng trên địa bàn hai vùng Kon Tum và Gia Lai ngày nay, chúng ta càng nhận ra những đóng góp sâu đậm và to lớn của Giáo hội Công giáo đối với vùng đất này.
Thực tế cho thấy, tại nhiều nơi trên đất nước Việt Nam cũng như trên thế giới, Giáo hội Công giáo thường hiện diện và phát triển song hành với tiến trình phát triển kinh tế – xã hội của địa phương. Riêng tại Kon Tum, Giáo phận đầu tiên được hình thành trên vùng Cao nguyên, sự hiện diện và lớn lên bền bỉ của Giáo hội, từ những bước khởi đầu vào năm 1851, qua dấu mốc thiết lập Địa phận Tông tòa năm 1932, đến khi trở thành Giáo phận Chính tòa năm 1960 cho đến ngày nay, không chỉ đánh dấu hành trình phát triển của đời sống đức tin, mà còn góp phần quan trọng làm thay đổi diện mạo xã hội, văn hóa và kinh tế Tây Nguyên, tạo nên những giá trị và bản sắc riêng cho vùng đất này.
“Trong lịch sử đô thị Việt Nam, Kontum là một trường hợp đặc biệt. Khác với nhiều thành phố vốn phát triển từ trung tâm hành chính, thương cảng hoặc đầu mối giao thương, Kontum hình thành và lớn mạnh trước hết từ một trung tâm truyền giáo. Chính sự hiện diện kiên trì của các thừa sai, cùng với mạng lưới các cơ sở tôn giáo, giáo dục, y tế và bác ái được xây dựng qua nhiều thế hệ, đã góp phần quyết định vào diện mạo của thành phố ngày nay.
Từ giữa thế kỷ XIX, sau những chuyến thám hiểm truyền giáo đầy gian nan của các linh mục thuộc Hội Thừa sai Paris, đặc biệt là các vị như Jean-Baptiste Combes, Pierre Dourisboure (Cố Ân), vùng đất Kontum từng bước trở thành trung tâm của công cuộc truyền giáo tại Tây Nguyên. Từ một vùng cư trú thưa thớt của các dân tộc bản địa, nơi đây dần hình thành một cộng đồng ổn định với những thiết chế xã hội mang tính nền tảng.
Nhà thờ Chính tòa Kontum, Tiểu Chủng viện, Tòa Giám mục, các trường học, bệnh xá, cô nhi viện, các cơ sở đào tạo nghề và các hội dòng hiện diện tại đây không chỉ phục vụ đời sống tôn giáo mà còn góp phần tổ chức đời sống xã hội của cư dân địa phương. Chung quanh các thiết chế ấy, các khu dân cư từng bước mở rộng; các tuyến giao thông được hình thành; các hoạt động thương mại, giáo dục và dịch vụ phát triển; từ đó tạo nên diện mạo của một đô thị miền cao nguyên.
Điều đặc biệt là quá trình hình thành Kontum không tách rời văn hóa bản địa, nhưng diễn ra trong sự gặp gỡ và hội nhập. Các thừa sai học ngôn ngữ của các dân tộc Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai và nhiều cộng đồng khác; đồng thời khuyến khích việc bảo tồn nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Kiến trúc Nhà thờ Gỗ Kontum là một minh chứng sinh động cho sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật kiến trúc châu Âu với nghệ thuật nhà sàn Tây Nguyên, mở đầu cho một hướng hội nhập văn hóa trong kiến trúc Công giáo Việt Nam.
Không chỉ kiến tạo các công trình, các thừa sai còn góp phần đào tạo nhiều thế hệ giáo lý viên, giáo viên, y tá, nghệ nhân và những người lãnh đạo cộng đồng. Nhờ đó, công cuộc truyền giáo không dừng lại ở việc thiết lập các cơ sở tôn giáo, nhưng còn thúc đẩy sự hình thành một đời sống đô thị biết kết hợp giữa giáo dục, chăm sóc sức khỏe, liên đới xã hội và tôn trọng bản sắc văn hóa địa phương.
Ngày nay (trước năm 2025), Kontum không chỉ là trung tâm hành chính của tỉnh Kon Tum, mà còn là một trong những trung tâm văn hóa – tôn giáo đặc sắc của vùng Tây Nguyên. Nhiều công trình do các thừa sai xây dựng đã trở thành những biểu tượng của thành phố và là điểm đến của các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, khách hành hương và du khách. Điều đó cho thấy di sản mà các thừa sai để lại không chỉ hiện diện trong ký ức của Giáo Hội, mà đã trở thành một phần của ký ức đô thị và di sản văn hóa quốc gia.
Nhìn dưới góc độ lịch sử đô thị, Kontum cho thấy một mô hình phát triển đặc biệt: một thành phố được kiến tạo không phải trước hết từ quyền lực chính trị hay động lực kinh tế, nhưng từ một mạng lưới các thiết chế giáo dục, y tế, bác ái và văn hóa được xây dựng quanh trung tâm truyền giáo. Đây là một trường hợp hiếm có trong lịch sử Việt Nam, đồng thời là minh chứng tiêu biểu cho thấy công cuộc truyền giáo của các thừa sai đã góp phần không chỉ vào đời sống đức tin mà còn vào quá trình hình thành không gian đô thị và phát triển xã hội ở Tây Nguyên.”
Khởi đầu từ 4 Trung Tâm Truyền Giáo vào năm 1851, lúc đó chưa có một tín hữu nào, chỉ có thầy Sáu Do và 3 Cha thừa sai người Pháp, trải qua 175 năm (1851-2026), Giáo phận Kon Tum ngày nay trãi dài trong một phần của 2 tỉnh : Tỉnh Gia Lai và Tỉnh Quảng Ngãi.
Thánh lễ bế mạc Năm Thánh Hy Vọng tại Nhà thờ Chính Tòa, ngày 27/12/2025
Nhìn lại hành trình 175 năm hình thành và phát triển, từ những bước chân truyền giáo đầu tiên trên vùng đất Tây Nguyên xa xôi, Giáo phận Kon Tum hôm nay đã trở thành một cộng đoàn đức tin rộng lớn, mang trong mình gia sản quý báu của bao thế hệ thừa sai, giám mục, linh mục, tu sĩ và giáo dân. Những hy sinh âm thầm, lòng nhiệt thành loan báo Tin Mừng cùng những đóng góp về giáo dục, văn hóa, y tế và bác ái đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử và đời sống của vùng đất Tây Nguyên.
Kỷ niệm 175 năm thiết lập Miền Truyền giáo Tây Nguyên không chỉ là dịp để tri ân các bậc tiền nhân, tưởng nhớ những người đã gieo hạt giống Tin Mừng giữa muôn vàn gian khó, mà còn là cơ hội để mỗi người con Giáo phận ý thức hơn về cội nguồn, căn tính và sứ mạng của mình. Tiếp nối gia sản đức tin ấy, cộng đoàn Dân Chúa hôm nay được mời gọi sống chứng tá Tin Mừng bằng tình yêu thương, tinh thần hiệp nhất và sự dấn thân phục vụ, để hạt giống Tin Mừng tiếp tục sinh hoa kết trái trên mảnh đất đại ngàn.
175 năm – một hành trình được viết nên bằng đức tin, hy sinh và tình yêu. Từ những bước chân khai phá năm xưa đến Giáo phận Kon Tum hôm nay, tất cả vẫn là dấu chỉ sống động của tình yêu và sự quan phòng của Thiên Chúa trên miền đất Tây Nguyên.
![[Tông Du Argentina] Đức Thánh Cha Mời Gọi Các Bạn Trẻ: Đừng Quỳ Gối Trước Những Thần Tượng Của Thời Đại](https://giaophankontum.com/wp-content/uploads/2026/11/cq5dam.thumbnail.cropped.750.422-5-1-520x250.jpeg)
