Hội Nhập Văn Hóa Trong Phụng Vụ: Giữ Gìn Bản Sắc Và Khơi Nguồn Sáng Tạo Kitô Giáo Tại Việt Nam

Làm thế nào để đức tin Kitô giáo thực sự bén rễ trong tâm hồn người Việt mà vẫn giữ được căn tính của mình? Làm thế nào để phụng vụ vừa diễn tả tính phổ quát của Giáo hội, vừa mang hơi thở của văn hóa dân tộc? Đó không chỉ là những câu hỏi về hình thức, nhưng là những thao thức thần học sâu xa liên quan đến chính mầu nhiệm Nhập Thể và sứ mạng truyền giáo của Giáo hội.

Hội nhập văn hóa: sự nối dài của mầu nhiệm Nhập Thể

Xét về nền tảng thần học, hội nhập văn hóa không phải là một chiến lược mục vụ nhằm thu hút tín hữu, càng không phải là sự thỏa hiệp với những trào lưu văn hóa đương đại. Hội nhập văn hóa là sự nối dài của chính mầu nhiệm Nhập Thể trong dòng lịch sử nhân loại.

Ngôi Lời Thiên Chúa đã không cứu độ nhân loại từ bên ngoài. Người đã bước vào lịch sử, mặc lấy xác phàm, nói ngôn ngữ của dân tộc mình, sống trong nền văn hóa Do Thái và chia sẻ thân phận con người. Chính vì thế, Tin Mừng cũng cần được “nhập thể” trong đời sống cụ thể của các dân tộc mà Giáo hội hiện diện.

Tinh thần ấy đã được xác định rất sớm trong lịch sử truyền giáo tại Á châu. Ngày 10/11/1659, Bộ Truyền giáo ban hành Chỉ thị gửi hai Đức cha François Pallu và Lambert de la Motte: “Các vị đừng tìm cách, đừng tìm lý lẽ để thuyết phục các dân tộc thay đổi nghi thức của họ, tập tục và phong hóa của họ, trừ ra tất cả đó rõ ràng là trái ngược với tôn giáo và luân lý… Đừng đem đến cho các dân tộc ấy xứ sở của các vị, mà chỉ đem đến đức tin, một đức tin không từ chối cũng không làm thương tổn các nghi thức, các tập tục của bất cứ một dân tộc nào, miễn là tất cả đó không có gì là xấu, mà trái lại, đức tin của chúng ta muốn người ta cứ giữ và bảo vệ các thứ đó”.

Ba thế kỷ sau, Công đồng Vaticanô II tiếp tục khẳng định nguyên tắc này qua Hiến chế Phụng vụ Thánh Sacrosanctum Concilium (SC), số 37: “Đối với những điều không liên can đến đức tin hay thiện ích của toàn thể cộng đoàn, Giáo hội không muốn áp đặt một dạng thức đồng loạt cứng nhắc, kể cả trong Phụng vụ, nhưng đúng hơn, Giáo hội muốn tôn trọng và phát huy những nét đẹp tinh thần, những tính cách đặc thù của mỗi dân tộc”.

Sự duy nhất của Giáo hội không đồng nghĩa với sự đồng nhất tuyệt đối. Phụng vụ Công giáo mang tính phổ quát, nhưng vẫn có khả năng cất lên bằng nhiều cung giọng văn hóa khác nhau.

Những bước đi can đảm của Giáo hội tại Việt Nam

Lịch sử Giáo hội Việt Nam ghi nhận nhiều nỗ lực đáng trân trọng trong việc giúp đức tin gặp gỡ văn hóa dân tộc.

Một trong những dấu ấn đầu tiên thuộc về Thầy cả Lữ Y Đoan (1608/1613 – 1678), một trong những linh mục bản xứ tiên khởi của Giáo hội Việt Nam. Vào thế kỷ XVII, ngài đã dùng thể thơ lục bát để diễn tả lại Ngũ Thư qua tác phẩm Sấm Truyền Ca. Những chân lý Kinh Thánh, vốn xa lạ với người bình dân, đã được chuyển tải bằng chính nhạc điệu quen thuộc của dân tộc:

“Xưa nay diễn biến trò đời
Đồ vương tranh bá bao người máu xương
Một dân dựng nước khác thường
Bàn tay Thượng Đế đo lường trước sau..”.

Hoặc một trích đoạn khác:

“Ngày ngày trước mắt chúng sinh
Chữ đời chữ đạo phân minh đôi đường
Xưa nay trong kiếp vô thường
Thấy điều vân cẩu mà thương nhân phàm
Loài người từ thuở A-dam
Đua nhau xây dựng mộng ham làm trời
Một pho Kinh Thánh ra đời
Chứng minh vạn đại những lời do Thiên…”.

Đó là một hình thức hội nhập văn hóa đầy sáng tạo, giúp Lời Chúa cất lên bằng tiếng nói của người Việt.

Đến cuối thế kỷ XVIII, Đức Giám mục Pigneaux de Béhaine (1741-1799) cũng sớm nhận ra những giới hạn của việc áp đặt y nguyên các biểu tượng phương Tây vào tâm thức Á Đông. Trong một bức thư gửi các thừa sai, ngài viết: “Cái áo ‘surpli’, áo các phép, rất thông dụng trong tất cả các nghi lễ của Giáo hội Công giáo, được chúng ta coi là một thứ y phục trang trọng… thế nhưng cũng chính cái áo này, về hình thức cũng như về mầu sắc, lại làm cho những người dân xứ này lấy làm khó chịu… Ở đây, người ta chỉ thấy những bộ áo dài và rộng, những cái bái lậy phủ phục tới tận đất, đầy vẻ trang nghiêm”. Những nhận xét ấy cho thấy một trực giác mục vụ đáng quý: vẻ đẹp phụng vụ cần được diễn tả bằng những biểu tượng mà con người bản địa có thể cảm nhận và đón nhận.

Đầu thế kỷ XX, cha Léopold-Michel Cadière (1869-1955), thuộc Hội Thừa sai Hải ngoại Paris (M.E.P.) đã đưa việc nghiên cứu văn hóa Việt Nam lên một tầm cao mới. Với khoảng 250 công trình nghiên cứu về ngôn ngữ, tín ngưỡng, phong tục và đời sống dân gian, ngài trở thành một trong những học giả phương Tây hiểu sâu sắc nhất về tâm hồn người Việt. Như cha viết vào năm 1907 trong lời dẫn nhập của cuốn Triết lý dân gian của người An Nam (Philosophie populaire annamite): “Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu cách nghĩ của một dân tộc. Nó phản ánh tất cả các khái niệm của con người. Chính qua ngôn ngữ, con người học suy tư, và cũng chính qua ngôn ngữ, con người diễn tả điều mình cảm nhận và điều con người nghĩ. Ngôn ngữ vừa là khuôn đúc, vừa là thông dịch viên của bộ óc. Bởi vậy, nếu muốn biết người Việt Nam nghĩ gì, chúng ta cần phải tìm hiểu nơi ngôn ngữ của họ”.

Cha Cadière nhận thấy “nơi người Việt Nam, trong mọi tầng lớp xã hội, tình cảm tôn giáo được bộc lộ một cách mạnh mẽ và bao trùm toàn bộ đời sống, các cử chỉ thường ngày, quan trọng hay thường tình” (Croyances et Pratiques Religieuses des Vietnamiens, trang 1). Khám phá này có ý nghĩa rất lớn đối với sứ mạng truyền giáo. Loan báo Tin Mừng không thể bắt đầu bằng sự phủ nhận văn hóa dân tộc, nhưng phải khởi đi từ việc thấu hiểu những giá trị đã được Thiên Chúa gieo vào lòng người qua lịch sử.

Thờ kính tổ tiên: từ tranh luận đến hòa giải

Có lẽ không có vấn đề nào cho thấy rõ hành trình hội nhập văn hóa của Giáo hội tại Việt Nam cho bằng việc thờ kính tổ tiên. Trong nhiều thế kỷ, đây từng là điểm gây căng thẳng giữa đức tin Kitô giáo và văn hóa truyền thống Việt Nam, bởi lòng hiếu kính đối với ông bà tổ tiên vốn là một trong những giá trị nền tảng của đời sống gia đình và xã hội Việt.

Bước ngoặt quan trọng diễn ra ngày 2/10/1964, khi Tòa Thánh cho phép áp dụng Huấn dụ Plane Compertum est tại Việt Nam. Sau quyết định này, Đức Tổng Giám mục Nguyễn Văn Bình nhận định: “…công việc Tôn kính tổ tiên và các bậc Thánh hiền mà tới đây Tòa Thánh còn đợi cho giáo dân Việt Nam được chuẩn bị dần dần; ngày nay với các ơn Chúa Thánh Thần, lại phù hợp với tinh thần nhập thể của Công đồng Vatican II đồng thời tin rằng giáo hữu Việt Nam đã tới mức trưởng thành…” (Thư chung, ngày 15/10/1964).

Thành quả ấy được cụ thể hóa qua Thông cáo ngày 14/11/1974 của Hội đồng Giám mục miền Nam Việt Nam. Theo đó, người Công giáo được phép đặt bàn thờ gia tiên dưới bàn thờ Chúa trong gia đình; đốt hương, thắp nến và vái lạy trước bàn thờ tổ tiên như những cử chỉ hiếu kính; cử hành nghi thức gia tiên trong hôn lễ; vái lạy, đốt hương trước linh cữu người quá cố; và tham dự các nghi lễ tưởng nhớ Thành Hoàng mang tính dân sự, nhằm bày tỏ lòng tri ân đối với tiền nhân.

Những quyết định này không phải là sự nhượng bộ trước văn hóa, nhưng là kết quả của một quá trình phân định thần học và mục vụ nghiêm túc. Nhờ đó, người Công giáo Việt Nam có thể sống trọn vẹn căn tính đức tin, đồng thời vẫn trung thành với đạo hiếu, một giá trị cao đẹp đã ăn sâu trong tâm hồn dân tộc.

Những thách đố của hiện tại và con đường phân định khôn ngoan

Bước vào thế kỷ XXI, tiến trình hội nhập văn hóa trong đời sống Giáo hội, đặc biệt là trong không gian phụng vụ, tiếp tục đứng trước nhiều thách đố mới khi đối diện với dòng chảy tục hóa và sự bùng nổ của các tiểu vùng văn hóa số. Thực tế mục vụ tại các xứ đạo đang phải đối diện với hai thái cực kéo ghì sự phát triển tự nhiên của đức tin bản địa.

Một mặt, Giáo hội phải đối diện với nguy cơ phàm tục hóa phụng vụ. Đó là khi những nỗ lực “bản địa hóa” hay sự sáng tạo thiếu đi một nền tảng thần học vững chắc, vô tình biến không gian thánh đường thành một sân khấu trình diễn văn nghệ dân gian thuần túy, làm nhạt nhòa tính thánh thiêng và chiều sâu mầu nhiệm cứu độ. Khi các cử điệu, phục trang hay nhạc cụ thế tục được đưa vào phụng vụ một cách tùy tiện mà không qua bộ lọc phân định của Huấn quyền, mục đích tối hậu của phụng vụ là “làm vinh danh Chúa và thánh hóa các tín hữu” (SC, số 112) có nguy cơ bị biến chất.

Mặt khác, Giáo hội cũng phải đối diện với xu hướng bảo thủ cực đoan, tâm lý duy truyền thống cứng nhắc khi xem mọi thay đổi, thích nghi đều là mối nguy hiểm cho đức tin, từ đó đồng nhất truyền thống sống động của Giáo hội với một sự bất biến tuyệt đối mang tính xơ cứng.

Giữa hai thái cực đầy cam go ấy, Giáo hội mời gọi một con đường phân định khôn ngoan dưới sự soi dẫn của Chúa Thánh Thần. Hiến chế Phụng vụ Thánh đã vạch ra một lộ trình đầy cẩn trọng nhưng rộng mở cho những bước đi sâu sắc hơn: “Tại nhiều nơi và trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, việc thích nghi Phụng vụ đòi hỏi phải thực hiện sâu xa hơn, do đó cũng gây nên nhiều khó khăn hơn, vì thế: Thẩm quyền Giáo hội địa phương… phải thận trọng và khôn ngoan thẩm định xem những yếu tố nào thuộc các truyền thống và tâm tính của từng dân tộc có thể chấp nhận được trong việc phụng thờ Thiên Chúa”(SC, số 40). Văn kiện cũng chỉ rõ rằng, để việc thích nghi được thực hiện với sự cẩn trọng cần thiết, các Giáo hội địa phương cần tiến hành việc sử dụng thử nghiệm sơ khởi trong một số cộng đoàn thích hợp và trong một thời gian hạn định, đồng thời “cần phải nhờ đến các chuyên viên để thực hiện công việc này” (SC, số 40).

Như vậy, hội nhập văn hóa đích thực không bao giờ là một sự chắp vá cơ học hay cải biên tùy tiện theo sở thích cá nhân. Đây là một công trình khoa học và tâm linh đòi hỏi sự cộng tác đa ngành của các nhà thần học, phụng vụ, ngôn ngữ học, nhân học cùng những người am hiểu sâu sắc đời sống dân tộc. Các Nghị phụ tại Khóa đặc biệt về châu Á của Thượng Hội đồng Giám mục cũng từng lưu ý rằng công việc để Tin Mừng cắm rễ vào các nền văn hóa Á châu đòi hỏi nhiều suy nghĩ và nhận biết, do đó “cần có những người được chuyên môn hóa về mặt thần học và khoa học nhân văn để giúp đỡ trong tiến trình này” (Đề nghị, số 43).

Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể thấy hội nhập văn hóa không làm nghèo đi gia sản phụng vụ của Giáo hội, nhưng góp phần làm phong phú thêm vẻ đẹp phổ quát của Giáo hội hoàn vũ. Con đường ấy đòi hỏi sự can đảm, sự nhạy bén mục vụ, chiều sâu học thuật và tinh thần hiệp thông, vâng phục của các vị mục tử Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Hội nhập văn hóa không phải là công việc đã hoàn tất. Đó là một hành trình đang tiếp diễn. Đó là “mùa xuân mục vụ” mà Chúa Thánh Thần vẫn đang âm thầm thực hiện nơi Giáo hội tại Việt Nam. Và mỗi thành phần Dân Chúa hôm nay đều được mời gọi góp phần vào hành trình ấy: vừa trung thành với kho tàng đức tin của Giáo hội, vừa biết trân trọng những giá trị tốt đẹp của văn hóa dân tộc, để Tin Mừng tiếp tục đơm hoa kết trái trên quê hương Việt Nam bằng những sắc màu rất riêng của một dân tộc giàu truyền thống, hiếu nghĩa và luôn khát vọng hướng về Thiên Chúa.