Giữa trợ giúp và phi nhân hóa: Con dao hai lưỡi của Trí tuệ Nhân tạo
Hồng y Felipe Arizmendi
Hồng y Felipe Arizmendi, nguyên Giám mục giáo phận San Cristóbal de Las Casas và phụ trách Giáo lý Đức tin tại Hội đồng Giám mục Mexico (CEM), gửi đến độc giả Exaudi bài viết hằng tuần của ngài.
XEM
Trên máy tính của tôi, mỗi khi muốn viết điều gì đó trong Word, một thông báo lập tức hiện ra: “Hãy mô tả điều bạn muốn viết với Copilot”. Nói cách khác, tôi chỉ cần đưa ra vài ý tưởng và máy sẽ làm phần việc thay tôi. Và khi tôi mở một tài liệu dài để đọc, lại có một thông báo khác xuất hiện: “Tài liệu này có vẻ dài. Hãy tiết kiệm thời gian bằng cách đọc bản tóm tắt bằng trợ lý AI”. Nghĩa là máy có thể cung cấp cho tôi một bản tóm lược để tôi khỏi phải đọc toàn bộ bản văn. Tôi hoàn toàn không can thiệp; tất cả đều do một cỗ máy mà ai đó đã lập trình thực hiện. Cỗ máy thay thế tôi, và tôi không còn phải suy nghĩ nhiều nữa. Điều này có những ưu điểm nhưng cũng có những hạn chế của nó.
Nếu điều đó xảy ra với tất cả chúng ta qua các thiết bị điện tử, hãy thử hình dung trí tuệ nhân tạo có thể làm được bao nhiêu việc trong mọi lĩnh vực: y học, hàng không, truyền thông, giáo dục, giải trí, thông tin, chính trị, kinh tế, v.v. Nó giúp chúng ta rất nhiều trong việc tìm đường đến một nơi cụ thể! Máy sẽ chỉ cho bạn đường đi, và bạn không còn phải lo lắng hay phải hỏi đường nữa.
Điều này có cả mặt lợi lẫn mặt hại. Bởi lẽ công cụ phi thường này có thể được dùng cho điều tốt, nhưng cũng có thể bị sử dụng vào những mục đích lệch lạc, khiến người khác suy nghĩ và quyết định thay cho bạn. Vấn đề không nằm ở chính sự tiến bộ khoa học và công nghệ mà nó đại diện, mà ở cách nó được sử dụng. Nó có thể rất hữu ích, nhưng cũng có thể làm mất tính cá vị và tính nhân bản của bạn. Bạn không còn là người trực tiếp xây dựng và quyết định nữa mà là một cỗ máy sẽ làm thay. Một số quốc gia đã bắt đầu ban hành luật để bảo vệ trẻ vị thành niên khỏi những nội dung trên internet, vì điều đó có thể gây hại cho sự phát triển trí não và năng lực cá nhân của các em.
XÉT
Đức Giáo hoàng Lêô XIV, trong Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60 năm 2026 (24/ 01/ 2026), cảnh báo:
Công nghệ kỹ thuật số, khi không được quản lý đúng đắn, có nguy cơ làm thay đổi triệt để một số cột trụ cơ bản của nền văn minh nhân loại, những điều mà đôi khi chúng ta coi là đương nhiên. Bằng cách mô phỏng giọng nói và khuôn mặt con người, sự khôn ngoan và tri thức, ý thức và trách nhiệm, sự đồng cảm và tình bạn, các hệ thống được gọi là trí tuệ nhân tạo không chỉ can thiệp vào các hệ sinh thái thông tin, mà còn xâm chiếm đến mức độ sâu thẳm nhất của truyền thông: đó là mối tương quan giữa người với người.
Vì thế, thách đố không phải là vấn đề công nghệ, mà là vấn đề nhân học. Việc bảo vệ khuôn mặt và tiếng nói, xét cho cùng, chính là chăm sóc cho chính mình. Đón nhận những cơ hội mà công nghệ số và trí tuệ nhân tạo mang lại với lòng can đảm, quyết tâm và sự phân định không có nghĩa là né tránh trước những điểm then chốt, những mơ hồ và những rủi ro của nó.
Kèm theo đó là một niềm tin ngây thơ, thiếu phê phán vào trí tuệ nhân tạo như một người bạn toàn tri, người cung cấp mọi thông tin, kho lưu trữ mọi ký ức, và là nhà tiên tri cho mọi lời khuyên. Tất cả điều này có thể tiếp tục làm xói mòn khả năng tư duy phân tích và sáng tạo của chúng ta, khả năng hiểu ý nghĩa, cũng như khả năng phân biệt giữa cú pháp và ngữ nghĩa.
Mặc dù AI có thể hỗ trợ và trợ giúp trong việc quản lý các nhiệm vụ truyền thông, giúp chúng ta bỏ qua nỗ lực tự suy nghĩ và bằng lòng với những bản tổng hợp thống kê do máy tạo ra, về lâu dài, nó có nguy cơ làm suy giảm năng lực nhận thức, cảm xúc và giao tiếp của chúng ta.
Tuy nhiên, câu hỏi khiến chúng ta phải quan tâm không phải là máy có thể hoặc sẽ làm gì, mà là chính chúng ta có thể hoặc sẽ có thể làm được gì, khi lớn lên trong nhân tính và tri thức nhờ biết sử dụng cách khôn ngoan những công cụ mạnh mẽ đang phục vụ mình. Nhân loại từ lâu vẫn bị cám dỗ muốn chiếm lấy thành quả của tri thức mà không cần đến nỗ lực dấn thân, nghiên cứu và trách nhiệm cá nhân. Thế nhưng, từ bỏ tiến trình sáng tạo và phó mặc các chức năng tinh thần cũng như trí tưởng tượng của mình cho máy móc đồng nghĩa với việc chôn vùi những nén bạc mà chúng ta đã lãnh nhận để trưởng thành như những cá vị trong tương quan với Thiên Chúa và với tha nhân. Điều đó cũng có nghĩa là che giấu khuôn mặt và làm câm lặng tiếng nói của chính mình.
Nguy cơ là rất lớn. Sức mạnh mô phỏng của trí tuệ nhân tạo lớn đến mức nó có thể đánh lừa chúng ta bằng cách tạo ra những thực tại song song, chiếm dụng khuôn mặt và giọng nói của chúng ta. Chúng ta đang sống trong một thế giới đa chiều, nơi ngày càng khó phân biệt đâu là thực tại và đâu là hư cấu.
LÀM
Chính Đức giáo hoàng Lêô XIII đề nghị: “Thách đố đang chờ đợi chúng ta không phải là ngăn chặn sự đổi mới kỹ thuật số, nhưng là định hướng nó và ý thức rõ vềbản chất hai mặt của nó. Mỗi người chúng ta có trách nhiệm cất tiếng nói để bảo vệ con người, để những công cụ này thực sự được chúng ta tích hợp như những người bạn đồng hành; để gia tăng khả năng suy tư phê phán của bản thân; để biết đánh giá độ đángtin cậy của các nguồn tin và những lợi ích có thể ẩn sau việc chọn lọcthông tin đến với chúng ta; để hiểu những cơ chế tâm lý được kích hoạt trong phản ứng; và giúp các gia đình, cộng đoàn và các hiệp hội của mình phát triển những tiêu chí thực tiễn cho một nền văn hóa truyền thông lành mạnh và có trách nhiệm hơn.”
Là người Công giáo, chúng ta có thể và cần góp phần mình để con người, đặc biệt là giới trẻ, đạt được khả năng suy nghĩ cách phê phán và trưởng thành trong tự do nội tâm.
