Cuộc Thám Hiểm Của ĐGH Grêgôriô XVI Mở Đường Cho Ngành Ai Cập Học Hiện Đại

Theo bà Alessia Amenta, Trưởng ban Cổ vật Ai Cập và Cận Đông của Bảo tàng Vatican, đây là “một sự kiện quan trọng trên nhiều phương diện: chính trị, lịch sử, khảo cổ và cả truyền giáo”. Bà nhấn mạnh rằng đây là “một trang sử đã rơi vào quên lãng, nhưng có ý nghĩa quyết định để hiểu vai trò của Roma trong việc khám phá nền văn minh Ai Cập cổ đại”.

Ngày 21/9/1840, ba tàu của hải quân Giáo hoàng rời cảng Ripa Grande của Roma hướng đến Alexandria, rồi tiếp tục đến Aswan. Ban đầu, sứ mạng nhằm vận chuyển các khối thạch cao tuyết hoa (alabaster) do Phó vương Ai Cập Mohammed Ali trao tặng để phục vụ công cuộc tái thiết bàn thờ của Đền thờ Thánh Phaolô Ngoại thành sau trận hỏa hoạn năm 1823.

Tuy nhiên, chuyến đi nhanh chóng vượt khỏi mục đích ban đầu. Ngoài các kỹ thuật viên, đoàn còn quy tụ nhiều học giả, được nhật ký hành trình gọi là “các thường dân” của Đức Grêgôriô XVI, tương tự các nhà bác học từng tham gia đoàn thám hiểm của Napoléon. Họ nghiên cứu thiên nhiên, ghi chép phong tục, khảo sát các di tích và thu thập hiện vật cho một bảo tàng mới tại Vatican.

Theo bà Amenta, vào thời điểm ấy, Roma vốn đã là “một bảo tàng Ai Cập ngoài trời”, nơi lưu giữ nhiều công trình Ai Cập do các hoàng đế Roma mang về từ thời cổ đại. Sau khi nhà ngôn ngữ học Jean-François Champollion giải mã thành công chữ tượng hình trên Phiến đá Rosetta năm 1822, Roma trở thành điểm đến quan trọng của các học giả nghiên cứu Ai Cập cổ.

Chính trong bối cảnh đó, năm 1839, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI thành lập Bảo tàng Gregoriano Egizio tại Vatican với chín phòng trưng bày, quy tụ các cổ vật Ai Cập và những hiện vật mang phong cách Ai Cập được chế tác tại Roma. Theo bà Amenta, Đức Giáo hoàng xác tín rằng “những dữ kiện được khám phá tại Ai Cập cổ đại xác nhận lịch sử Kinh Thánh”.

Một phát hiện đáng chú ý khác là việc tìm lại được một kho tư liệu lưu trữ đồ sộ gồm nhật ký hải trình và thư từ trao đổi giữa đoàn thám hiểm với Roma. “Chúng tôi có một nhật ký hàng hải được ghi chép từng ngày và một hệ thống thư tín liên tục giữa thủy thủ đoàn với Roma”, bà Amenta cho biết. Những tài liệu này giúp tái dựng chi tiết hành trình, các hiện vật thu thập được cũng như tinh thần của những người tham gia.

Các tài liệu cũng cho thấy từng có dự án xuất bản một công trình tương tự bộ Description de l’Égypte nổi tiếng của Pháp, nhằm ghi lại không chỉ các di tích khảo cổ mà còn cả phong cảnh, hệ động thực vật và đời sống dọc sông Nile. Dự án chưa bao giờ hoàn thành, nhưng ngày nay có thể được phục dựng phần nào nhờ những tư liệu lưu trữ vừa được phát hiện.

Theo các diễn giả, cuộc Thám hiểm Roma đến Ai Cập không chỉ là một thành tựu khảo cổ, mà còn là minh chứng cho sự gặp gỡ giữa đức tin, ngoại giao văn hóa và nghiên cứu khoa học. Sau gần hai thế kỷ bị lãng quên, sự kiện này đang được nhìn nhận lại như một dấu mốc quan trọng trong lịch sử quan hệ giữa Tòa Thánh và nền văn minh Ai Cập cổ đại.